اقتصاد ایران همچنان به‌شدت زیر بار تورم شدید، سقوط ارزش ریال و کاهش قدرت خرید خانوارها قرار دارد. یکی از تازه‌ترین نشانه‌های این تغییر رونق بی‌سابقه بازار فروش لوازم دست‌دوم است؛ بازاری که دیگر تنها محل فروش وسایل اضافی یا کهنه نیست، بلکه به مقصد اصلی بسیاری از خانواده‌هایی تبدیل شده که توان خرید کالای نو را از دست داده‌اند.

گزارش‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی از تهران، کرج، مشهد و شیراز حاکی از آن است که در ماه‌های اخیر، مراجعه به سمساری‌ها و بازارهای خریدوفروش لوازم دست‌دوم به میزان محسوسی افزایش یافته است. فروشندگان می‌گویند بخش قابل‌توجهی از مشتریان جدید خانواده‌هایی‌اند که تا چند سال پیش هرگز به خرید کالای کارکرده فکر نمی‌کردند، اما اکنون با دلار ۲۰۰ هزار تومانی و قیمت‌های دور از انتظار کالاهای نو، برای تهیه ابتدایی‌ترین وسایل خانه گزینه دیگری پیش روی خود نمی‌بینند.

این در حالی است که تورم لوازم خانگی در ایران اکنون از نرخ تورم عمومی نیز پیشی گرفته است. بر اساس آمارهای دولتی، تورم ماهانه لوازم خانگی در خرداد سال جاری، ۹.۷ درصد اعلام شد، در حالی که تورم ماهانه کل کشور ۵.۹ درصد بود. تورم نقطه‌به‌نقطه این گروه از کالاها نیز به ۱۱۱.۱ درصد رسید که نشان می‌دهد خانوارها برای خرید همان لوازم خانگی، نسبت به سال گذشته، باید بیش از دو برابر هزینه کنند.

این افزایش قیمت باعث شده است خرید یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز، مبل یا حتی میز و صندلی هم برای بسیاری از خانواده‌ها به تصمیمی دشوار و گاه دست‌نیافتنی تبدیل شود. نتیجه آنکه برای بخشی از جامعه، بازار دست‌دوم‌فروشی به‌تدریج جای فروشگاه‌های لوازم خانگی را گرفته است.

فعالان این بازار می‌گویند تا چند سال پیش بیشتر مشتریان سمساری‌ها خانواده‌های کم‌درآمد بودند، اما امروز کارمندان، معلمان، بازنشستگان و حتی صاحبان مشاغل آزاد نیز به جمع خریداران اضافه شده‌اند. بسیاری از آنان ابتدا قیمت کالای نو را استعلام می‌کنند و سپس برای کاهش هزینه‌ها، به سراغ نمونه‌های کارکرده اما سالم می‌روند.

به گزارش خبرآنلاین، یکی از مهم‌ترین تغییرات حضور گسترده زوج‌های جوان در این بازار است. آغاز زندگی مشترک که تا چند سال پیش با خرید جهیزیه و لوازم نو همراه بود، اکنون برای بسیاری از خانواده‌ها به مشکلی جدی تبدیل شده است که بدون خرید کالای دست‌دوم، قابل‌حل نیست. 

یکی از فروشندگان بازار به خبرآنلاین می‌گوید: «قبلا کمتر عروس و داماد برای خرید می‌آمدند، اما الان تعدادشان بیشتر شده است. خیلی‌ها قیمت وسایل نو را می‌گیرند و وقتی متوجه هزینه نهایی می‌شوند، سراغ گزینه‌های ارزان‌تر می‌روند.»

گزارش‌های رسیده به ایندیپندنت فارسی نشان می‌دهد شماری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند بودجه محدود خود را صرف اجاره‌بها یا هزینه‌های روزمره کنند و برای کاهش فشار مالی، بخشی از لوازم منزل را از بازار دست‌دوم تهیه کنند. فروشندگان می‌گویند بیشترین تقاضا مربوط به یخچال، ماشین لباسشویی، مبل، میز ناهارخوری و لوازم آشپزخانه است که اختلاف قیمت میان نمونه نو و کارکرده آن‌ها گاه به ده‌ها میلیون تومان می‌رسد.

با این حال تغییر رفتار اقتصادی تنها به خرید کالاهای دست‌دوم محدود نشده است. طی ماه‌های گذشته، از افزایش تقاضا برای تعمیر لوازم خانگی هم گزارش‌های متعددی منتشر شده است. بسیاری از خانواده‌ها به جای تعویض یخچال، کولر، ماشین لباسشویی یا تلویزیون، ترجیح می‌دهند با پرداخت هزینه‌ای کمتر، همان وسیله قدیمی را تعمیر و چند سال دیگر از آن استفاده کنند.

این روند هم‌زمان با گسترش فروش وسایل دست‌دوم، تصویری روشن از کاهش قدرت خرید خانوارها ارائه می‌دهد. جایی که حتی کالاهای بادوام نیز دیگر به‌راحتی جایگزین نمی‌شوند و هر وسیله تا آخرین حد ممکن استفاده می‌شود.

کارشناسان اقتصادی معتقدند اگرچه بازار دست‌دوم در سایر کشورها نیز رونق گرفته، تفاوت ایران در آن است که این تغییر بیش از آنکه ناشی از گرایش به مصرف پایدار، حفظ محیط زیست یا پرهیز از مصرف‌گرایی باشد، نتیجه مستقیم کاهش قدرت خرید و فشار تورم است.

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، خرید کالای دست‌دوم اغلب یک انتخاب آگاهانه برای کاهش مصرف یا صرفه‌جویی است، اما حالا در ایران، برای بخش بزرگی از جامعه به ضرورتی اقتصادی تبدیل شده است.

در همین حال، برخی اعضای صنف سمساری‌ به وب‌سایت خبرآنلاین در ایران گفته‌اند که بزرگ‌ترین چالش این بازار نبود استاندارد مشخص برای تضمین کیفیت کالاها است. بسیاری از خریداران نمی‌دانند وسیله‌ای که تهیه می‌کنند، چقدر کار کرده، چند بار تعمیر شده است یا تا چه زمان قابل‌استفاده خواهد بود. با این حال، اختلاف قیمت آن‌قدر زیاد است که بسیاری از خانواده‌ها حاضرند این ریسک را نیز بپذیرند.

گزارش‌های میدانی ایندیپندنت فارسی نشان می‌دهد حتی فروشندگان لوازم خانگی نیز از تغییر رفتار مشتریان سخن می‌گویند. به گفته آنان، بسیاری از مراجعه‌کنندگان پس از اطلاع از قیمت کالاهای نو، بدون خرید فروشگاه را ترک می‌کنند و راهی بازارهای دست‌دوم یا صفحات خریدوفروش اینترنتی می‌شوند.

این تغییر تنها یک جابه‌جایی در محل خرید نیست، بلکه نشانه‌ای از تحول در الگوی مصرف خانوارهای ایرانی و بازتاب اقتصادی است که طی سال‌ها تورم مزمن، سقوط ارزش پول ملی و اختصاص بخش بزرگی از منابع کشور به سیاست‌های امنیتی و منطقه‌ای، قدرت خرید میلیون‌ها ایرانی را به‌شدت کاهش داده است. خانواده‌هایی که پیش‌تر کیفیت، مدل یا مارک را معیار انتخاب می‌دانستند، امروز بیش از هر چیز به قیمت توجه می‌کنند و در بسیاری از موارد، تنها معیارشان این است که وسیله موردنظر «کار بکند».